صنایع و آثار معماری از سلجوقیان تا صفویان

تاریخ:پنجشنبه 29 تیر 1391-17:19

صنایع و آثار معماری از سلجوقیان تا صفویان



صنایع و آثار معماری از سلجوقیان تا صفویان

بر اثر تشویق سلاطین و امرای سلجوقی هنرو صنعت توسعه یافت . مغولان گرچه درابتدای كار خرابی بسیار به بار آوردند ؛ اما چون در ایران مستقر شدند تحت تأثیر تمدن ایرانی به حمایت از هنرمندان پرداختند . . .



صنایع و آثار معماری از سلجوقیان تا صفویان



صنایع و آثار معماری از سلجوقیان تا صفویان



صنایع و آثار معماری از سلجوقیان تا صفویان

بر اثر تشویق سلاطین و امرای سلجوقی هنرو صنعت توسعه یافت . مغولان گرچه درابتدای كار خرابی بسیار به بار آوردند ؛ اما چون در ایران مستقر شدند تحت تأثیر تمدن ایرانی به حمایت از هنرمندان پرداختند . . .




بر اثر تشویق سلاطین و امرای سلجوقی هنرو صنعت توسعه یافت . مغولان گرچه درابتدای كار خرابی بسیار به بار آوردند ؛ اما چون در ایران مستقر شدند تحت تأثیر تمدن ایرانی به حمایت از هنرمندان پرداختند.


امیر تیمور سمرقند مقر حكومتش را یكی از بزرگترین مراكز هنری و فرهنگی ساخت و پس از آن شهر و ولایتی را به تصرف می آورد .پیشه وران و هنرمندان را به ماوراء النهر منتقل می ساخت و از وجود آنان در احداث ابنیه و تزئین شهرها استفاده می كرد . فرزندانش نیز از هنرمندان تشویق می كردند و اغلب شاهزادگان تیموری خود هنرمند بودند و عده كثیری از هنرمندان را در خدمت خود داشتند. صنایع مهم این دوره عبارت است از :

1- معماری :
در دوره سلجوقی بنای مسجد و مقبره به عنوان مهم ترین ابنیه مذهبی اهمیت پیدا كرد و مدارسی جهت تعلیم و تربیت ایجاد شد از آن جمله است مدارسی كه خواجه نظام الملك در نیشابور و توس و بغداد به نام نظامیه بنا كرد. ابنیه سلجوقی با گچ بری های ظریف و زیبا مزین بود و استعمال كاشی نیز از این زمان در ابنیه شروع شد و محراب و گنبد مساجد و مدارس از كاشی پوشیده گردید . از نمونه های معماری دوره سلجوقی یكی مسجد جامع قزوین است كه دارای گنبدی است كه نظیرش تا آن زمان ساخته نشده بود و شبستان آن كه دارای مجموعه ای از خطوط كوفی و نسخ و معرف خوش نویسی قرن ششم هجری است ؛ با گچ بری های ظریف زینت یافته است .


دیگر آثار معماری این دوره « صُفه صاحب » از ابنیه خواجه نظام الملك در گوشه جنوبی مسجد جمعه اصفهان و « گنبد تاج الملك » رقیب خواجه نظام الملك درسمت شمالی این مسجد است كه از نظر صنعت آجركاری از ابنیه منحصر به فرد این دوره است .


مقبره سلطان سنجر در شهر مرو و مركز حكومت این سلطان نیز یكی از آثار برجسته ی این زمان است . از آثار معماری دوره مغول كه بیشتر در مراكز حكومت آنان باقی مانده « رصد خانه مراغه » است كه به دستور هلاكو خان و به وسیله ی خواجه نصیر الدین توسی بنا شده است .


غازان خان كه سعی داشت تبریز پایتخت خود را زیباتر سازد و درزمان حیات در طرف غربی شهر مقبره ای برای خود ساخت كه بسیار عظیم و مرتفع بود و در اطراف آن ابنیه چندی از مدرسه و بیمارستان و رصد خانه و كتابخانه بنا كرد كه متاسفانه اكنون آثاری از این همه ابنیه باقی نمانده است .
به پیروی از غازان خان خواجه رشید الدین فضل الله در یكی از محلات شمال شرقی تبریز محله ای شامل 30 هزار خانه و كاروان سرا و كارخانه های نساجی و رنگ رزی و كارگاه های كاغذ سازی بنا كرد و علما و دانشمندان بسیاری در این محله گرد آورده ، و به خدمت در بیمارستان ها و تدریس در مدارس مشغول كرد .


تاج الدین علی شاه گیلانی وزیر سلطان محمد الجایتو و سلطان ابوسعید نیز مسجدی بسیار عظیم در تبریز بنا كرد كه در زمان خود از ابنیه با شكوه تبریز بود و اكنون آثاری از آن باقی مانده و به « ارگ علی شاه » معروف است .


از آثار دیگر زمان ایلخانان گنبد سلطان محمد الجایتو است . به فرمان او در شهر سلطانیه بنا شده و اكنون خرابه های آن باقی است . ابنیه دوره مغولان نیزبا گچ بری ها و كتیبه های زیبا مزین گردیده و استعمال كاشی های لعابی ، زیبایی خاصی به این ابنیه داده است .


از ابنیه معروف دوره تیموری در ایران مسجد گوهرشاد مشهد است كه در مجاورت مقبره مقدس حضرت رضا (ع) ساخته شده و بانی آن گوهرشاد آغا - زن شاهرخ است . این مسجد دارای كاشی های بسیار زیبا با رنگ آمیزی متنوع است و كتیبه سر در آن به خط زیبای بایسنقر فرزند شاهرخ است كه خطی خوش داشته است .


از دوره سلطنت جهان شاه قراقویونلو آثار مسجد جامع كبود تبریز باقی است كه با كاشی های بسیار زیبا مزین شده است .

2- كاشی سازی :
از صنایع مهم دیگر این دوره كاشی سازی است . صنعت كاشی سازی در دوره سلجوقیان به سرعت ترقی یافت و از نظر رنگ و تزئینات روی آن به حد كمال رسید و در تزیین ابنیه مذهبی مانند مساجد و مدارس مورد استفاده قرار گفت . حمایت ایلخانان مغول از هنرهای مختلف در پیشرفت این صنعت تاثیر فراوان داشت و عالی ترین نمونه ظرو ف كاشی لعاب دار به این زمان تعلق دارد .


در دوره تیموریان نیز پیشرفت این صنعت ادامه داشت و ابنیه مذهبی و آرامگاه سلاطین تیموری و روكش گنبدها و مناره ها و سر در مساجد و مدارس با كاشی های زیبا كه دارای طرح و رنگ های جالب است، مزین می باشد . مراكز عمده كاشی سازی شهرهای : كاشان ، ری ، قم ، ساوه ، نیشابور و تبریز بوده است .


3- گچ بری:

در دوره ی سلجوقی قسمت های داخلی مساجد و مدارس مخصوصاً محراب ها از گچ بری ها مزین بوده است و از این دوره گچ بری های مساجد اردستان و مسجد جامع قزوین از شاه كارهای این فن محسوب می شود. اسلوب گچ بری دوره سلجوقی در زمان ایلخانان نیز مدتی ادامه یافت و به تدریح متنوع تر و پركارتر شده است . در دوره تیموری این هنر به مرحله كمال رسید .


4- نقاشی :

نقاشی كه در دوره اسلامی به مناسبت مخالفت با اسلام چندان رواج نداشت در دوره سلجوقی رونق گرفت و در دوره ی صفوی به منتهای كمال خود رسید . چه بر اثر تشویق بعضی از سلاطین ایلخانی و تیموری پیشرفت شایسته ای د اشته است و در این دوره كتب چندی مانند جامع التواریخ تالیف خواجه رشید الدین فضل الله و شاهنامه فردوسی و خمسة نظامی و گلستان سعدی و كلیله و دمنه و دیوان جامی را با نقاشی ها و مینیاتورهای بیسار زیبا مصور ساختند.


شاهرخ و فرزندش بایسنقر عده ای از نقاشان ماهر را برای مصور ساختن كتب كتابخانه های خود استخدام كردند و معروف ترین نقاشان دوره تیموری كمال الدین بهزاد است كه در زمان سلطان حسین بایقرا در هرات می زیست و پس از تسلط محمد خان شیبانی به این شهر به تبریز رفت و در كتاب خانه سلطنتی شاه اسماعیل صفوی به كار پرداخت.


5- خط :

خوش نویسی یا صنعت خط كه در دوره اسلامی مورد توجه بود در دوره سلجوقی رواج یافت و در دوره مغول به اوج كمال رسید و در زمان تیموریان مقام شایسته ای یافت و در این زمان خطاطان معروف در نوشتن خطوط ثلث ، نسخ ، نستعلیق ظهور كردند . از خطاطان معروف میرعلی تبریزی است كه از تركیب خطوط نسخ و تعلیق « خط نستعلیق » را اختراع كرد .


6- صنایع چوبی :

هنرمندان ایرانی از منبت كاری یعنی ایجاد طرح های تزئینی در روی درهای چوبی و ایجاد كتیبه ها بر روی آن در زیبایی ابنیه مذهبی و غیر مذهبی استفاده می كردند . این صنعت در عصر سلجوقی رونق داشت . گرچه ظاهرا در زمان مغولان رو به تنزل گذاشت . اما در عصر تیموری به درجه كمال رسید .


7- فلز كاری :

فلز كاری و ساختن ظروف طلا و نقره دردوره سلجوقی به كمال رسید و دراین زمان نقش تصاویر پرندگان و حیوانات و گیاهان بر روی ظروف فلزی مانند؛ كاسه و گلدان معمول گشت .


در دوره ایلخانان صنایع فلزی از نو پیشرفت خود را آغاز كرد و در دوره تیموریان نیز رو به ترقی گذاشت . در دوره آق قویونلوها با وجود آشفتگی اوضاع فلز كاری پیشرفت خود را ادامه داد.


8- فرش و پارچه بافی :

فرش بافی كه مهم ترین و معروف ترین رشته بافندگی ایران است؛ از ایام قدیم معمول بود و اقسام آن مانند : قالی و گلیم و جاجیم با رنگ ها و طرح های متفاوت در نواحی مختلف ایران در دوره های سلجوقی و مغول و تیموری بافته می شد و از فرش های این دوره ها كه با طرح ها و نقشه ها و رنگ های زیبا بافته شده نمونه هایی موجود است . بافت پارچه مخصوصاً پارچه های ابریشمی كه از قدیم در ایران معمول بود در زمان سلجوقیان رونق بیشتری یافت و در این دوره ترمیم نقوش حیوانات و پرندگان مانند : نقش شیر و عقاب بر روی پارچه رواج داشت و تعدادی از پارچه هایی كه اكنون در موزه هاست بافت دوره سلجوقی است . در دوره مغولان به واسطه ی نفوذ تمدن چینی سبك چینی در ص نایع پارچه بافی ایران نفوذ كرد . امیر تیمور برای توسعه صنعت پارچه بافی عده ای از صنعتگران چینی و شامی را به ماوراءالنهر آورد.


مراكز عمده پارچه بافی شهرهای اصفهان ، ری ، شوشتر ، نیشابور ، یزد ، كاشان ، آمل ، مرو ،كازرون و شیراز بود و در دورة تیموریان خراسان و ماوراءالنهر مخصوصاً شهرهای هرات و سمرق ند مركز صنایع نساجی ایران شد .


9- صنایع دیگر :

علاوه بر صنایع مزبور اسلحه سازی یعنی ساختن شمشیر ، خنجر ، نیزه ، زره ، و كلاه خود در تمام ادوار تاریخ ایران رواج داشت و در دوره اسلامی مخصوصاً در خراسان و ماوراء النهر اسلحه ساخته می شد . علت پیشرفت اسلحه سازی وجود معادن مختلف در نواحی مختلف ایران است . شیشه سازی نیز در شهرهای همدان ، نیشابور ، سمرقند ، و ری و ساوه متداول بوده و این صنعت مخصوصاً در دوره تیموری رونق داشته است .
كاغذ سازی در عهد سلجوقیان مخصوصاً در شهر سمرقند توسعه داشته است .


منابع و مأخذ :
1- تاریخ ایران زمین ؛ محمد جواد مشكور ، انتشارات اشراقی ، چاپ دوم ، تهران 1363 .
2- مفصل ایران ؛ عباس اقبل آشتیانی ، انتشارات كتابخانه خیام ، تهران ، بی تا .
3- مفصل ایران ؛ عبدالله رازی ، انتشارات اقبال ، تهران ، 1335 .
4- تاریخ گزیده ؛ حمد الله مستوفی ، دنیای كتاب ، چاپ دوم ، تهران ، 1361 .
5- تاریخ هنرهای ملی و هنرمندان ایران ؛ عبدالرفیع حقیقت ، شركت مولفان و مترجمان ایران ، چاپ اول ، تهران ، 1369 .



نویسنده : علی محمد سلطان محمدی

http://www.helal.ir




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 


شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات