تبلیغات
مهرازی - گنبد در معماری ایران 3

گنبد در معماری ایران 3

تاریخ:جمعه 26 خرداد 1391-21:37

گنبد در معماری ایران

گنبدهای دوپوسته میان تهی


در این وضعیت آهیانه و خود تا ناحیه شکرگاه یعنی زاویه 5/22 درجه نسبت به سطح افقی کاملاً به هم پیوسته اند و از این قسمت به بعد دوپوسته تدریجاً از هم فاصله می گیرند و جدا از هم کار می کنند . گنبد مسجد جامع اردستان ( 555 هجری ) یکی از قدیمیترین گنبدهای دوپوسته پیوسته میان تهی است . بسیاری از گنبدهای قرن هشتم هجری را نیز به این صورت ساخته اند . یک نمونه خوب ، گنبد سیدرکن الدین یزد است که در ساخت آن از ناحیه شکرگاه تا تیزه گنبد هیچ گونه پیوندی بین دوپوسته دیده نمی شود . اما در کرمان اکثراً بین دوپوسته صندوقه شده است .

برای صندوقه کردن چهار تا آجر را به صورت عمودی کنار هم می گذارند و روی آنها با آجر دیگری می پوشانند این صندوقه ها را در چند جا بین خود و آهیانه ایجاد می کنند . در این حالت گنبد از لحاظ افزیر مثل گنبد دوپوسته پیوسته است فقط سبک تر اجرا شده است . در واقع فضاهای خالی بین صندوقه ها از بار اضافه گنبد می کاهد .

در گنبد مسجد جامع یزد از شکرگاه تا تیزه دیوارکهائی به صورت چند دایره متحدالمرکز روی آهیانه سوار کرده و خود را روی آن تکیه داده اند . اصطلاحا ً به این نوع ساخت کنوبندی گویند ( این دیوارکها حدود یک تا 5/1 آجر است . )

در گنبد سلطانیه بر خلاف مسجد جامع یزد که پس از ساختن آهیانه دیوارک ها را ساختند همزمان با سـاختن آهیانه دنـده هائی در قـسمت های مـختلف آن ایـجاد کرده سپس خود را روی آن بنا داشته اند .

در گنبدهای پیوسته میان تهی اکر بین خود و آهیانه از ناحیه شکرگاه به بعد هیچ اتصالی نباشد چفد گنبد داخلی معمولاً خاگی و چفد گنبد بیرونی شبدری خواهد بود .

گنبدهای دوپوسته كاملا از هم گسسته یا گسیخت


در چنین ترکیبی خود و آهیانه کاملاً از هم جدا هستند . از نمونه های اجرای خوب ، گنبد حضرت رضا ( ع ) و گنبد مسجد امام اصفهان است . در هر یک از این بناها خود و آهیانه فاصله نسبتاً زیادی از همدیگر دارند در این گنبدها برای نگه داشتن خود روی آن سوار شود این دیوارکها به نام خشخاشی معروف است . در اصفهان اصطلاح پرده را به کار می برند . هر دو پره مقابل را به هم وصل کرده و در آخر کار همه را در مرکز مهر می کنند . تا از نظر تقسیم بارها و نیروهای وارد بر گنبد دوپوسته با هم کار کنند و در مجموع گنبد یک پارچه شود .

اگر یک پَره در جائی قرار گیرد که مانعی برای ایجاد روزن در همان نقطه باشد به جای یک پره دو پره کوچکتر در دو طرف روزن قرار می گیرد . تعداد خشخاشی ها معمولاً 8 تا است . در حد فاصل بین خـود و آهـیانه یک گردن قـرار می گـیرد که در صـورت فـاصله زیاد این گردن گریو نامیده می شود . گریو مخروطی ناقص نزدیک به استوانه است . در حالتی که دو پوشش به هم نزدیک باشند این گردن به صورت یک دیسک درمی آید که به آن اربانه گویند . اربانه یک گریو کوتاه است . خود به دو طریق روی گریو قرار می گیرد : 1ـ صورتی از اجرا که پاکار قوس مستقیماً به صورت خط قائم کمی پائین کشیده می شود و بعد سوار گریو می گردد که به آن (( شلال )) گویند . مثل گنبد حضرت رضا ( ع ) 2ـ صورتی دیگر که دنباله خود از پاکار به طرف داخل متمایل و بعد سوار گریو می شود که آن را آوگون نامند به این شکل خود نیز آوگون نامند به این شکل خود نیز آوگونه گویند . مثل مسجد امام اصفهان با مدرسه چهارباغ اصفهان که آوگون روی گریو است . از نمونه های گنبد آوگون دار روی اربانه ، گنبد سلطان بخت آغا در اصفهان است .

گریو یا اربانه بطوریکه قبلاً گفته شد مخروط ناقص نزدیک به استوانه است بطوریکه اگر شاقول را روی بزرگترین قطر گنبد بگیرند پائین شاقول مماس با پائین ترین نقطه در پای گریو خواهد بود . به این ترتیب تا حدود زیادی جلوی رانش و لگدزدن طاق گرفته می شود .


آهیانه


آهیانه در لغت به معنی جمجمه است و در معماری به پوسته داخلی گنبد اطلاق می شود . چفدهائی که برای این پوسته در نظر گرفته می شود معمولاً بیضی هستند . در اصطلاحی عامیانه تر می گویند که آهیانه نباید از نصف تخم مرغ کوتاهتر باشد معهذا گاهی پوشش زیرین گنبد را با چفدی بسیار کم خیز مشاهده می کنیم به این چفدها تشتک یا تاوه گویند و از دوران هر یک حول محور قائمی که از رأس آن می گذرد پوشش مطلوب به دست می آید . اما این پوسته ها را دیگر نباید آهیانه نامید چه معمولاً نهنبن یا عرقچین کاربندی هستند . مثل ورودی مدرسه چهارباغ اصفهان ، گنبد ابونصر پارسا در بلخ ، گنبد عشرت خانه سمرقند متعلق به عهد تیمور و آرامگاه شاه ملک ( مسجد شاه ملک ) که در گنبدخانه به جای آهیانه کاربندی دیده می شود .

گاهی نیز از داخل پوشش زیرین گنبد را بسیار کم خیز می بینیم ولی این پوشش به جای آنکه آهیانه باشد پوسته سومی است که در زیر آهیانه اجرا کرده اند و کمرپوش گفته می شود . کمرپوش ها را به دلایل گوناگون از جمله کوتاه کردن ارتفاع در فضای زیرین گنبد بنا کرده اند در بعضی از بناها زمان اجرای کمرپوش با ساخت اولیه گنبد دوپوش چند قرن فاصله دارد . مثلاً درچینی خانه اردبیل که گنبدی دوپوش متعلق به قرن هشتم هجری دارد ، در زمان صفویه یک کمرپوش با چفدآویز و آهوپا ( مقرنس ) اجرا کرده اند . در مقطع عمودی بنا هر سه پوسته قابل رؤیت است . گنبد دیگری که کمرپوشی بسیار کم خیز دارد گنبد مقبره قطب الدین حیدر در تربت حیدریه است . از نمونه های دیگر ، کمرپوش های مسجد جامع نائین است . در مسجد جامع نائین و مسجد خسرو اردستان کمرپوش را به این علت زده اند که قسمت بالای فضای مسجد را زنانه کنند . اکثراً پوشش کمرپوش ها تاوه است ( یعنی از دوران یک پانیذ یا یک کلیل حول محور قائمش پوشش را ایجاد کرده اند . ) در زیر زمین گنبدهای مدرسه دودر مشهد نیز پوشش دوتا از گنبدها تاوه است .

پوششهای با خیز کم در جاهائی قابلیت اجرا دارد که اولاً فشار زیادی روی پایه ها باشد تا اصطلاحاً پایه ها در نروند ثانیاً شانه های بنا گرفته شده باشد واین در صورتی میسر است که ارتفاع ساختمان بالاتر از سطح طراز پوشش تاوه باشد مثلاً اجرای تاوه در طبقه زیرین انجام گیرد و روی آن طبقه دیگری بنا گردد و دیگر آنکه پایه ها نیز از ضخامت کافی برخوردار باشند تا مانع رانش نیروها به خارج گردند .

به طوریکه گفته شد چفدهائی که برای آهیانه در نظر می گیرند اکثراً بیضی شکل هستند . چه این نوع پوسته در مقایسه با نیم گرد یا نیم دایره از قدرت فوق العاده خوب در مقابل تحمل بارهای وارد بر آن برخوردار است .

در گذشته حتی تنبوشه های داخل قناتهای آب را نیز به شکل بیضی می ساختند . در شمال ایران پلهای طاقی را مرغانه پورت گویند یعنی پل طاقی یا پل تخم مرغی . چون تخم مرغ بطور معمول از دوتا نیم بیضی تشکیل شده است بسیاری از پوشش های سغ و گنبدی از کلمه خاگ یعنی تخم مرغ گرفته شده است . معمولاً در معماری ایرانی به پوشش هائی خاگی گویند که قوس یا چفد آن شباهت با قسمت پائینی و پهن تر تخم مرغ دارد .

گاهی محققین خارجی در شناخت گنبدهای بیضی ایرانی دچار اشتباه شده و آنرا نیم گرد یا نیم دایره پنداشته اند آنچه مبنای این گمان شده آنست که خارجیان از وجود پاراسته یا پاراستی به عنوان یک اصل در گنبدهای ایرانی غافل بوده اند .

در ایران چفد یا طاق یا گنبد را از شروع منحنی ( پا کارقوس ) روی پایه قرار نمی دادند بلکه تا حد معقولی که نوع و اندازه دهانه آنرا تعیین می کرد لبه منحنی را بطور قائم پائین می آوردند بعد روی پایه قرار می دادند این کمکی بود که نیروی رانش طاق بهتر در مرکز ثقل پایه قرار گیرد . این فاصله عمودی از پائین ترین نقطه منحنی تا پایه را پاراستی یا پاراسته گفته اند . پاراستی در اجرای چفد پاشنه نامیده می شود و در اجرای طاق آنرا دامن می گویند . در گنبد اسامی گوناگون آوگون ، شلال یا بشل به خود می گیرد ( بشل = پشل = آویخته = دامن )

معماران ایرانی پوشش نیم گرد را مناسب نمی دانستند و در اصطلاح بنائی می گفتند چون دایره به یک مرکز منتهی می شود یک پا در هواست ولی بیضی دوپایه دارد و روی دوپا ایستاده است . قبل از آنکه به طریقه ترسیم پوششهای خاگی بپردازیم باید به اصطلاحات مربوط به قوس بیضی اشاره کنیم . به دو کانون بیضی پایه گویند . دو خطی را که یک سر هر کدام به یک کانون بیضی متصل است و سر دیگر بیضی را رسم می کند دوبند نامند . محیط بیضی یا نصف محیط بیضی کمند خوانده می شود . خطی که از وسط دو کانون بیضی عمود شود و تا افراز منحنی ادامه یابد دیرک است . وقتی دوتا بند با هم زاویه قائمه تشکیل دهند هج نام دارند . هج در لغت فارسی معنی عمود را می دهد مثلاً اگر دیواری را کج بنا کنند می گویند اول هجش کن یعنی راست یا عمودش کن . ضمناً به فاصله ای که هرگونه چفد یا طاق یا گنبد بر آن قرار می گیرد دهانه گویند .

قـبل از آنکـه به بررسی انـواع چـفدها که از دَوَران آنها حول محور قائمشان پوشش گنبد به وجود می آیـد بپردازیم لازمـست گفـته شود که هـمه چـفدها ، طاقها و گنبدها بر دو دسته (( مازه دار )) و (( تیزه دار )) تقسیم می شوند . در انواع فرمهای مازه دار قله قوس منحنی است ولی در اشکال تیزه دار قله به صورت جناغی و تیزه است .

برای ساختن آهیانه معمولاً از شکلهای مازه دار استفاده می شده است و فقط در دهانه های بزرگ به منظور تحمل بار بیشتر گاه چفدهای تیزه دار به کار می برده اند . اما در پوشش رویی گنبد ( خود ) همیشه چفد ، تیزه دار است .




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
Cialis prices
پنجشنبه 15 آذر 1397 21:59

Many thanks. Ample posts!

cialis tadalafil online the best choice cialis woman purchasing cialis on the internet cialis reviews cialis generico milano price cialis best cialis online generic cialis review uk cialis canada generic cialis with dapoxetine
Buy generic cialis
پنجشنبه 15 آذر 1397 02:29

Regards! I like this!
cialis para que sirve achat cialis en europe where to buy cialis in ontario cialis for sale south africa cialis tadalafil opinioni cialis generico generic cialis levitra wow cialis tadalafil 100mg prezzo di cialis in bulgaria tadalafil tablets
buy cialis us pharmacy
چهارشنبه 14 آذر 1397 09:40

Nicely put, Thank you.
cialis pas cher paris free generic cialis cialis 100 mg 30 tablet cialis therapie cialis patentablauf in deutschland cialis name brand cheap cialis 5mg billiger cialis kaufen bankberweisung sublingual cialis online order generic cialis online
Cialis 20 mg
سه شنبه 13 آذر 1397 22:08

Seriously a lot of fantastic data!
look here cialis cheap canada cialis kamagra levitra tarif cialis france usa cialis online only best offers 100mg cialis cialis for sale south africa cialis for sale south africa weblink price cialis chinese cialis 50 mg tadalafilo
Online cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 11:17

Reliable forum posts. Kudos.
cialis online deutschland canadian discount cialis cialis for daily use wow cialis tadalafil 100mg cialis tablets cialis 05 cialis kaufen wo cialis lowest price if a woman takes a mans cialis prices on cialis 10 mg
Cialis generic
دوشنبه 12 آذر 1397 23:37

Awesome posts. Kudos!
generic cialis soft gels india cialis 100mg cost cialis therapie cialis australian price wow cialis 20 prix de cialis non 5 mg cialis generici low cost cialis 20mg look here cialis order on line canada discount drugs cialis
buy tadalafil no prescription
دوشنبه 12 آذر 1397 10:45

Great postings, Kudos.
cialis from canada tesco price cialis buy name brand cialis on line low cost cialis 20mg cialis for sale south africa cialis generic tadalafil buy cialis 20 mg effectiveness cialis cost cialis ahumada canada discount drugs cialis
buy cialis online no prescription
یکشنبه 11 آذر 1397 23:06

Nicely put. Kudos!
effetti del cialis cialis generico only best offers 100mg cialis prix de cialis cialis 200 dollar savings card cialis name brand cheap cialis 5 mg we like it safe cheap cialis generic cialis levitra cialis reviews
buy cialis online no prescription
یکشنبه 11 آذر 1397 10:02

Terrific postings. Regards.
acquistare cialis internet cialis baratos compran uk price cialis per pill price cialis per pill cialis mit grapefruitsaft cialis y deporte cialis 5mg prix generic cialis pill online cialis therapie price cialis per pill
Cialis 20 mg
شنبه 10 آذر 1397 10:01

Well voiced truly. .
cialis for sale south africa cialis e hiv free generic cialis cialis qualitat cialis 10mg prix pharmaci try it no rx cialis cialis generico cialis generico where to buy cialis in ontario cost of cialis cvs
Online cialis
جمعه 9 آذر 1397 22:43

Many thanks. Loads of write ups!

cialis prezzo al pubblico cialis generic availability cialis soft tabs for sale acheter du cialis a geneve order a sample of cialis we like it cialis price female cialis no prescription the best choice cialis woman buy cialis cialis prices
buy tadalafil pills
جمعه 9 آذر 1397 10:47

Regards. Lots of tips!

cialis tadalafil online cialis bula cialis with 2 days delivery american pharmacy cialis effetti del cialis how much does a cialis cost cialis side effects dangers cost of cialis cvs cost of cialis cvs acheter cialis meilleur pri
buy cialis us pharmacy
پنجشنبه 8 آذر 1397 23:41

Thanks a lot. A good amount of stuff!

where cheapest cialis cialis soft tabs for sale cialis kaufen wo price cialis best cialis cipla best buy enter site natural cialis usa cialis online sialis side effects of cialis cialis purchasing
Cialis online
پنجشنبه 8 آذر 1397 12:22

Thanks a lot. I like it!
cialis daily reviews cialis 30 day sample cost of cialis per pill cialis alternative miglior cialis generico cialis generico buying cialis in colombia cialis official site can i take cialis and ecstasy cialis tadalafil
buy cialis medication
چهارشنبه 7 آذر 1397 23:48

Wow tons of great material.
we recommend cialis info achat cialis en europe costo in farmacia cialis cialis arginine interactio cialis 05 cialis venta a domicilio cialis 20 mg best price 40 mg cialis what if i take american pharmacy cialis cialis online nederland
Buy generic cialis
چهارشنبه 7 آذر 1397 11:40

Really a good deal of very good advice.
cialis dosage amounts online cialis cialis generico milano we like it safe cheap cialis cialis price in bangalore cialis herbs buy online cialis 5mg cialis generico milano buy cialis sample pack cialis australia org
buy cialis germany
دوشنبه 9 مهر 1397 19:55

Nicely expressed genuinely! !
side effects of cialis ou trouver cialis sur le net cialis prezzo al pubblico the best site cialis tablets discount cialis only best offers cialis use cialis for bph cialis prices il cialis quanto costa cialis 5 mg schweiz
canadian prescription drugstore
یکشنبه 1 مهر 1397 16:53

Seriously many of awesome data.
canada drugs trust pharmacy canada reviews canadian pharmacies canadian medications pharmacy canada online pharmacies medication trust pharmacy canada reviews drugs for sale on internet trusted pharmacy canada scam drugstore online shopping trusted pharmacy canada scam
viagrayosale.com
چهارشنبه 28 شهریور 1397 13:25

Wonderful stuff. Thanks a lot.
purchase once a day cialis ou trouver cialis sur le net click now cialis from canada cheap cialis american pharmacy cialis cialis cuantos mg hay buy cialis sample pack cialis price in bangalore cialis online deutschland 5 mg cialis coupon printable
http://cialisees.com/
دوشنبه 12 شهریور 1397 16:38

Really a lot of awesome advice!
cialis y deporte we recommend cialis best buy cialis 5 mg para diabeticos cialis 200 dollar savings card side effects for cialis buy cialis cheap 10 mg buy generic cialis cialis per paypa cialis 5 mg effetti collateral safe dosage for cialis
cialisbuys.com
یکشنبه 11 شهریور 1397 22:57

Really all kinds of fantastic knowledge.
cialis bula link for you cialis price we choice free trial of cialis cialis ahumada trusted tabled cialis softabs dose size of cialis cialis great britain cialis 5 mg schweiz generic cialis pro we like it safe cheap cialis
Buy generic viagra
سه شنبه 23 مرداد 1397 10:17

Regards. Loads of information!

viagra buy online usa viagra tablets buy online viagra buy online uk viagra to buy online uk buy viagra pill buy viagra pay with paypal order viagra online where can you buy viagra without a prescription buy viagra cheap uk cost of viagra
http://babecolate.com/where-can-i-buy-cialis-liquid.html
سه شنبه 23 مرداد 1397 01:44

Regards! I enjoy it.
we recommend cialis info fast cialis online bulk cialis we use it cialis online store wow cialis tadalafil 100mg cialis 200 dollar savings card cialis prices cialis dosage cost of cialis cvs cialis rckenschmerzen
Buy cialis
دوشنبه 7 خرداد 1397 17:25

Thanks, An abundance of advice.

preis cialis 20mg schweiz dosagem ideal cialis cialis 20 mg fast cialis online cialis lowest price fast cialis online female cialis no prescription cialis 30 day trial coupon generic cialis levitra cialis 100 mg 30 tablet
Tadalafil 5mg
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 14:01

Helpful stuff. With thanks!
how to get a viagra prescription do you need a prescription to buy viagra buy viagra 25mg cheap viagra with prescription buy viagra online usa viagra generic levitra online pharmacy viagra generic pharmacy online cheap viagra with prescription how get viagra online viagra prescription
Cialis canada
شنبه 4 فروردین 1397 04:31

Incredible plenty of fantastic info!
can i take cialis and ecstasy cialis free trial cialis professional from usa cialis generico en mexico cialis free trial cialis 20 mg effectiveness cialis canada on line only now cialis 20 mg buying brand cialis online cialis venta a domicilio
Cialis pills
دوشنبه 28 اسفند 1396 09:57

Awesome forum posts. With thanks.
cialis generisches kanada cialis super kamagra generic cialis at the pharmacy cialis 5 mg funziona generic cialis at the pharmacy cialis australian price canada discount drugs cialis tarif cialis france price cialis wal mart pharmacy costo in farmacia cialis
Where are the femur tibia and fibula?
شنبه 18 شهریور 1396 09:44
Please let me know if you're looking for a author for your site.
You have some really great posts and I think I would be a
good asset. If you ever want to take some of the
load off, I'd really like to write some material for your blog in exchange for a link
back to mine. Please send me an e-mail if interested. Thanks!
nohemiverheyen.wordpress.com
شنبه 14 مرداد 1396 17:39
Awesome! Its really amazing paragraph, I have got much clear idea concerning from this paragraph.
riggsdmzljlkahh.soup.io
شنبه 14 مرداد 1396 08:45
I go to see each day a few websites and websites to read articles or reviews, but this webpage
provides quality based posts.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30