تبلیغات
مهرازی - گنبد در معماری ایران

گنبد در معماری ایران

تاریخ:جمعه 26 خرداد 1391-21:29

گنبد در معماری ایران

 

گنبد در معماری ایران

پوشش گنبد در ایران پییشنه ای دیرینه دارد . کمبود چوبهای استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصـلی پوشش تخت است ، سبب شده است که پوشش سغ sagh و گنبد روایی پیدا کند و بخصوص در دهانه های وسیع ترجای پوشش تحت را بگیرد . قدیمیترین شکل های منحنی در پوشش زیرین چغازنبیل متعلق به هزاره دوم دیده شده است .

با وقفه طولانی در دوران هخامنشی معماری درخشانی با پوشش مرتفع و مسطح در اوج قدرت و کارائی جلوه دارد ولی چه قبل و چه بعد از آن بعلت فراهم نبودن شرایط خاص اقتصادی در این دوران آوردن چوب سدر از جبل عامل و ساج از گنداره همیشه میسر نبوده و در جنگل ها و جلگه های این سرزمین هم چوب مناسب پوشش پرورش نمی یافته است لذا طاقهای منحنی و گنبد جای اصلی خود را به عنوان یک پدیده ساختاری و اقلیمی در معماری ایران به آسانی پیدا می کنند .

در متون موجود ، دیرینه ترین گنبدی که به آن اشاره می شود مربوط به دوران اشکانی و اوایل ساسانی است . این گنبد در شهر فیروز آباد و به قطر 10/16 متر بنا شده است . چنانچه ابن البلخی در توصیف شهر فیروز آباد و گنبدی که در میانه شهر برپا شده می گوید : اردشیر شهر فیروزآباد ، که اکنون هست بنا کرد و شکل آن مدور است چنانک دایره پرگار باشد . در میان شهر آنجا که مثلاً نقطه پرگار باشد دکة انباشته برآورده است و نام آن ایوان کرده و عرب آنرا طربال گویند و بر سر آن دکه سایها ساخته و در میان گاه آن گنبدی عظیم برآورده و آنرا گنبد کیرمان گویند و طول چهار دیوار این گنبد تا زیر قبه آن هفتاد و پنج گز است و این دیوارها از سنگ خارا برآورده است و پس قبه عظیم از آجر بر سر آن نهاده و آب از یک فرسنگ از سر کوه رانده و به فواره بر این سر بالا آورده و دو غدیر است که یکی بوم پیر گویند و دیگر بوم جوان و بر هر غدیری آتشگاهی کرده است .

در دوران ساسانی گنبدسازی آنچنان رواج می گیرد و تکامل می یابد که از آن پس تا امروز پوشش گنبدی از نظر ساخت و افزیر بصورت الگو و دستور العمل کلی مورد بهره برداری قرار می گیرد .

روش گنبدسازی چه در دوران ساسانی چه در دورة اسلامی آنچنان با استفاده از نظم دقیق ریاضی در شکل بندی و ساختمان و با کاربست شیوه های صحیح صورت می گیرد که در همه انواع ، گنبدها بدون احتیاج به گاه بست و کالبد و قالب در برابر همه نیروهای فشاری و رانشی به خوبی مقاومت می کنند ، گرچه در گوشه سازیها از اوایل دوران اسلامی تاکنون تحولاتی چند صورت گرفته است اما روش گنبدسازی در ایران همواره ویژگی اجرائی و فرهنگی خاص خود را دنبال کرده است . آنچه قابل ذکر است آنکه این ویژگی چه در شکل چه در اجرا ( نداشتن قالب ) آنرا با گنبدهای مشرق زمین همواره متفاوف می کند .

تعریف هندسی گنبد


در تعریف هندسی ، گنبد مکان هندسی نقاطی است که از دوران چِفدی مشخص حول یک محور قائم به وجود می آید . اما در زبان معماری : گنبد پوششی است که بر روی زمینه ای گرد برپا شود .
گنبد از سه قسمت تشکیل شده است :
1ـ گنبد خانه یعنی زمینه گنبد
2ـ بَشن = هیکل یعنی قسمتی که روی زمینه ته رنگ به صورت مکعب بالا می آید و یک یا دو طرف آن باز است ( در گنبدهای قبل از اسلام هر چهار طرف به دهانه های باز منتهی می شد . )
3ـ چپیره = جمع شده
از آنجائیکه در معماری ایرانی به ندرت به ته رنگ گرد بر می خوریم و معمولاً قسمت انتهائی بشن به شکل ، مربع و گاهی مستطیل است با چپیره کردن آنرا تبدیل به دایره می کنند بعد گنبد روی آن سوار می شود . به همین دلیل مرحله چپیره شدن در گنبدسازی شایان توجه است زیرا امکان داشتن زمینه گرد است که اجرای نهایی پوشش گنبد را میسر می سازد .
معمولاً در نقشه هائی که پوشش به صورت گنبد طراحی می شود زمینه را به شکل مربع در نظر می گیرند تا به سادگی بتوان آنرا تبدیل به 8 و 16 و 32 و بالاخره دایره کرد .
گنبد سازی در ایران به ندرت روی زمینه مستطیل نزدیک به مربع هم اجرا شده است در این صورت مستطیل تبدیل به 6 و 12 و سپس بیضی نزدیک به دایره می شود و گنبد روی بیضی قرار می گیرد . به این نوع گنبد که مقطع افقی آن به جای دایره بیضی است کمبیزه گفته اند . از نمونه های این نوع گنبد با ته رنگ بیضی مسجد حاج رجبعلی تهران و امامزاده زید بن علی در ورامین قابل ذکرند .

چپیره

 

چپیره سازی در گنبد به دو بخش عمده تقسیم می شود :
ـ گوشه سازی = گوشه بندی
ـ شکنج = چین و چروک
ـ گوشه سازی یا گوشه بندی یعنی ساختن و تبدیل کردن شکل چهار گوشه بشن به هشت گوشه و به ترتیب 16 و 32 و 64 گوشه و بالاخره دایره و با تبدیل کردن شکل مستطیل نزدیک به مربع به 6 و 12 گوشه و بالاخره بیضی است . در حالت اخیر مستطیل بشن باید نسبت اندازه های اضلاعش طوری باشد که به راحتی قابل تبدیل به شش گوشه شود مثلاً نسبت 4 و 4/3 قابل تقسیم است . البته با استفاده از کاربندی انواع زمینه های مرسوم در معماری ایرانی را می توان به نحو مطلوب تبدیل به دایره کرد که در مباحث آینده جداگانه بررسی خواهد شد .
گوشه سازی خود شامل دو بخش است :
1- اسکنج یا سِکُنج
2- ترمبه یعنی جمع شده
اولین گوشه سازیها توسط چوب انجام شده و حتی خود گنبد هم با چوب اجرا گشته است . بهترین موارد مثال را در ابیانه می توان دید .
دراراک هم در کاروانسرای حاج علیقلی نمونه دیگریست . کاروانسرای کاشانی هم ( در اراک ) به هـمین طـریقه سـاخته شده است . طـرز اجـرا چنین بوده که چـوبها را در گوشـه های بـشن سوار می کردند و هـمین طور روی هم می چیدند تا مثل سبد جمع می شد و به صورت گنبد چوبی در می آمد .
در معماری ارمنی از این نوع گنبد زیاد به چشم می خورد . فضای زیر این گنبدها را معمولاً بزرگترین اطاق تشکیل می دهد . در خانه های روستائی نیز پوشش بزرگترین اطاق که معمولاً تنور هم در آن قرار دارد به صورت گنبد چوبی است .
چوبهای موجود در ایران از استحکام کافی برخوردار نیست و معمولاً برای پوشش دهانه های 5/2 تا 3 متر به کار می رود به همین دلیل در معماری پیشین ایران در زمان هخامنشیان برای پوشش تخت جمشید از جبل عامل لبنان درختهای کنار بسیار قطور و مرتفع را آوردند . چون این حمل و نقل چوبها مستلزم هزینه ای سنگین بود در دوران اشکانی این کار متروک شد و به جای پوشش تخت از پوشش سغ استفاده کردند .
متاسفانه از معماری دوران اشکانی که در واقع پوشش سغ آغاز می شود در داخل ایران نمونه ای بجای نمانده است . در خارج از محدوده ایران کنونی به یکی دو نمونه از پوشش سغ بر می خوریم که یکی
hattra یا الحضر است و دیگری کاخ آشور و ایندو نیز چهره روشنی از چگونگی پوشش به دست نمی دهند .

در بازه هور خراسان بین خواف و نیشابور گنبدی دیده می شود که گوشه سازیهای آن با چوب ساخته شده و خود گنبد با سنگ لاشه . بنا متعلق به اواخر دوران اشکانی یا اوایل ساسانی است و در مجموع ناچیزتر از آنست که ما را به قضاوتی کلی در این باب رهنمون شود . لذا از گنبدهائی که همه مصالح آن از چوب بوده فقط خاطره هائی باقیست . شاید ابیانه بهترین تجلی گاه آن باشد .
گوشه سازی با چوب نیز به تدریج در بسیاری از نقاط ایران متروک شد و علت عمده و اصلی آن موریانه خیز بودن زمین های ایران داخلی ( ایرانشهر ) بوده و هست .
قدیمیترین نمونه بجای مانده از گوشه سازی با چوب در بازه هور است که قبلاً اشاره شد .
در فهرج یزد هم با اینکه منطقه به شدت موریانه خیز است ( احتمالاً به علت رواج چوب در منطقه شهدای فهرج ) زیارتگاهی به چشم می خورد که گوشه سازی پوشش آن ، از چوب بوده است . چوب گوشه ها توسط موریانه به کلی از بین رفته ولی خشت های پشت آن به نحو معجزه آسایی باقی مانده است و از خود گنبد نشانی دیده نمی شود .
در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم در منطقه خراسان حدود مشهد و طوس و اطراف آن و در مناطق کوهستانی کرمان که موریانه کمتر است استفاده از پوشش چوبی رواج می یابد .
نمونه این گوشه سازی با چوب بقعه شاه نعمت الله ولی در کرمان است و در این بنا برای گوشه سازی با یک تخته ، شانزده ضلعی را به 32 ضلعی تبدیل کرده اند . در گنبد هارونیه طوس نیز همین عمل تکرار شده است . در مسجد جامع قزوین از تخته استفاده کرده اند ( گنبد قدیمی مسجد ) .
با اینحال نمونه های فوق انگشت شمارند و باید گفت که به علت اشکالات گوناگون استفاده از چوب منسوخ می شود .
بطوریکه گفته شد نوع اول گوشه سازی اسکنج است . اسکنج متشکل از دو طاق اریب است که همدیگر را در یک نقطه قطع کرده باشند . شیوه زدن طاق ممکن است بصور مختلف رومی ، ضربی ، چپیله ( لاپوش و تیغه ای ) باشد در هر حال تقاطع دو طاق این نوع گوشه سازی را به وجود می آورد . ذکر این نکته ضروری است که بارهای وارد بر گنبد به این گوشه ها منتقل نمی شود . به همین دلیل هم ، نوع اجرای گوشه سازی تأثیری در چگونگی افزیر گنبد ندارد .




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
high quality cosplay costumes
چهارشنبه 12 دی 1397 21:19
Hi there, I enjoy reading through your article. I like
to write a little comment to support you.
cosplay costumes male
جمعه 7 دی 1397 16:48
Do you mind if I quote a couple of your posts as long as I provide credit and sources back to your webpage?
My website is in the very same area of interest as yours and my
visitors would genuinely benefit from some of the information you present here.
Please let me know if this alright with you. Regards!
cosplay costumes female
پنجشنبه 6 دی 1397 22:48
What's Going down i'm new to this, I stumbled upon this
I have found It absolutely useful and it has aided me out
loads. I am hoping to contribute & assist different users like its
helped me. Great job.
cosplay costumes harley quinn
دوشنبه 3 دی 1397 08:01
Everything is very open with a precise description of the challenges.
It was definitely informative. Your website is extremely helpful.

Thank you for sharing!
cosplay costumes sexy
یکشنبه 2 دی 1397 02:54
This piece of writing is in fact a nice one it assists new internet
people, who are wishing in favor of blogging.
muskelaufbau produkte
جمعه 30 آذر 1397 18:50
Wow that was unusual. I just wrote an incredibly
long comment but after I clicked submit my comment didn't appear.
Grrrr... well I'm not writing all that over again. Anyhow,
just wanted to say great blog!
rast svalovej hmoty
جمعه 30 آذر 1397 14:13
Hi there! I simply want to give you a huge thumbs up for
the great information you've got here on this post. I'll be returning to your blog for more soon.
http://cleantalkorg2.ru/
جمعه 23 آذر 1397 08:02
Excellent blog here! Also your web site loads up fast!
What host are you using? Can I get your affiliate link to your host?

I wish my web site loaded up as fast as yours lol
masturbating
پنجشنبه 22 آذر 1397 01:59
Highly energetic post, I loved that a lot.

Will there be a part 2?
Positivesingles
سه شنبه 20 آذر 1397 21:52
I pay a vjsit day-to-day a feew websites and websites to read posts,
but this web site offers feature based posts.
buy cialis medication
جمعه 16 آذر 1397 14:27

You reported that fantastically!
cialis 20mg click here to buy cialis cialis generique cialis 100mg suppliers buy cialis online cialis prezzo di mercato cialis per paypa cialis for daily use recommended site cialis kanada safe dosage for cialis
Cialis generic
پنجشنبه 15 آذر 1397 19:19

Incredible all kinds of excellent information.
we choice cialis uk cialis from canada cialis soft tabs for sale tadalafil tablets cipla cialis online only now cialis for sale in us cialis generico wow look it cialis mexico cialis price thailand buy cialis online cheapest
Olej Konopny CBD
پنجشنبه 15 آذر 1397 17:15
My family every time say that I am killing my time here at web,
however I know I am getting experience daily by reading thes pleasant content.
123movies
پنجشنبه 15 آذر 1397 12:17
Hello There. I found your weblog the use of msn. This is a very smartly written article.
I will make sure to bookmark it and return to read more of your helpful info.
Thank you for the post. I will definitely comeback.
Buy cialis
چهارشنبه 14 آذر 1397 23:43

With thanks. Good information!
brand cialis generic cialis generique 5 mg cialis coupons printable tadalafilo buying cialis overnight buy cheap cialis in uk cialis pas cher paris only best offers cialis use get cheap cialis cialis canada on line
123movies Download
چهارشنبه 14 آذر 1397 23:36
Hi, after reading this awesome paragraph i am also delighted
to share my knowledge here with mates.
peepshow
چهارشنبه 14 آذر 1397 21:59
I feel this is among the most vital info for me.
And i'm glad studying youyr article. Howevcer should statement on few basic issues, The site
style is ideal, the articles is in point of fact excellen :
D. Good process, cheers
Buy generic cialis
چهارشنبه 14 آذر 1397 08:06

With thanks! Terrific information!
tarif cialis france cialis prices in england cialis 20mg prix en pharmacie cialis pills price each cialis para que sirve cialis arginine interactio we choice free trial of cialis dosagem ideal cialis generic cialis pill online comprar cialis 10 espa241a
Generic cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 20:34

You said it perfectly.!
cialis 30 day sample cialis 20mg prix en pharmacie recommended site cialis kanada generic cialis with dapoxetine cialis 20 mg best price 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis en mexico precio prezzo cialis a buon mercato generic cialis pro cialis rckenschmerzen
Cialis pills
سه شنبه 13 آذر 1397 09:41

You actually said this very well.
cialis patentablauf in deutschland buy cialis online legal cialis 5 mg schweiz cialis 5 effetti collaterali cialis tablets for sale discount cialis acheter du cialis a geneve click here take cialis acquistare cialis internet buying cialis on internet
buy cials online
دوشنبه 12 آذر 1397 21:50

Nicely expressed without a doubt. .
tadalafilo look here cialis cheap canada cialis wir preise click here to buy cialis acheter cialis meilleur pri cialis generique 5 mg cheap cialis low dose cialis blood pressure wow cialis 20 cialis online holland
rules of survival hack teleport
دوشنبه 12 آذر 1397 19:42
I got this web page from my pal who informed me about this website and now this
time I am visiting this web page and reading very informative posts at this place.
Generic cialis
دوشنبه 12 آذر 1397 09:13

Thank you! Numerous material.

order cialis from india generic cialis at the pharmacy cialis generic prix de cialis we choice cialis uk we like it cialis soft gel buying cialis in colombia cialis patentablauf in deutschland how do cialis pills work cialis ahumada
buy cialis online without a prescription
یکشنبه 11 آذر 1397 21:19

You explained that well!
i recommend cialis generico cialis professional yohimbe cialis tadalafil cialis daily cialis generic does cialis cause gout cialis tablets australia cilas click here to buy cialis acquisto online cialis
bloghelp
یکشنبه 11 آذر 1397 19:00
It's verty effortless to find out any mmatter on net as compared to textbooks, as I found this paragraph
at this web site.
rules of survival hack pc diamond
یکشنبه 11 آذر 1397 10:49
Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it.
Look advanced to more added agreeable from you!

However, how can we communicate?
Cialis canada
یکشنبه 11 آذر 1397 08:35

Kudos. Very good information!
achat cialis en itali only best offers cialis use buy cialis sample pack trusted tabled cialis softabs viagra vs cialis il cialis quanto costa cialis uk next day cialis generika cialis 50 mg soft tab cialis 5mg billiger
Cialis canada
شنبه 10 آذر 1397 21:30

Thanks a lot! Lots of info.

cialis for sale south africa warnings for cialis try it no rx cialis we like it cialis soft gel canadian cialis cialis 5 mg buy cialis for sale cialis 10mg prix pharmaci we choice cialis pfizer india enter site very cheap cialis
buy cialis medication
شنبه 10 آذر 1397 08:19

Thanks a lot, Great information!
cialis generika in deutschland kaufen buy cialis online legal low dose cialis blood pressure cialis italia gratis cialis et insomni cialis tablets australia click here to buy cialis cialis dosage amounts how to purchase cialis on line acheter du cialis a geneve
Cialis generic
جمعه 9 آذر 1397 21:01

Thanks a lot! I appreciate this.
acquisto online cialis cuanto cuesta cialis yaho buy cialis sample pack buy cialis buy online cialis 5mg we recommend cheapest cialis cialis authentique suisse free generic cialis 5 mg cialis coupon printable cialis without a doctor's prescription
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30